سازمان حقوق بشر ایران؛ ۱۳ آبان ۱۴۰۴: گلی کوهکن زن ۲۵ ساله بلوچ بدون شناسنامه که در انتظار اجرای حکم اعدام (قصاص) است، اگر نتواند تا پایان آذرماه مبلغ ۱۰ میلیارد تومان خونبهای مطالبهشده را پرداخت کند، اعدام میشود.
او که در ۱۲ سالگی به ازدواج اجباری با همسرش درآمد و سالها در معرض خشونت شدید جسمی و روانی قرار داشت، به خاطر واقعهای که موجب کشتهشدن همسرش شد، همراه با محمد آبیل پسرعمه مقتول، به قصاص محکوم شده است.
سازمان حقوق بشر ایران از جامعهجهانی و دولتهایی که با جمهوری اسلامی روابط دیپلماتیک دارند، میخواهد تا برای نجات جان گلی کوهکن اقدام کنند.
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران، در این باره گفت: «پرونده گلی کوهکن بازتابی از تبعیض و خشونت ساختاری است که بسیاری از زنانی که در جمهوری اسلامی با حکم اعدام روبهرو میشوند تجربه میکنند؛ زنانی که قربانی فقر، کودک-همسری، خشونت خانگی و طردشدگی ازسوی خانواده و جامعه هستند. علاوه بر این، گلی یک زن بلوچِ بدون شناسنامه است؛ شرایطی که او را در ضعیفترین و محرومترین موقعیت اجتماعی در ایران قرار میدهد» . او در ادامه گفت: «در دادگاه هیچ توجهی به سن گلی در زمان ازدواج، سابقه خشونت خانگی، و این واقعیت نشد که او هنگام بازداشت و اعتراف دسترسی به وکیل نداشت و حتی خواندن و نوشتن نمیدانست. علاوه بر این، مبلغ دیه تعیینشده چندین برابر نرخ رسمی است؛ رقمی که یک زن جوان بلوچِ بدون شناسنامه و از طبقه محروم جامعه که از سوی خانواده نیز طرد شده ، هیچ امکانی برای پرداخت آن ندارد. بالابردن هزینه سیاسی میتواند گلی را از اعدام نجات دهد. دولتهایی که روابط دیپلماتیک با جمهوریاسلامی دارند، باید لغو اعدام گلی کوهکن، هم پروندهایاش محمد آبیل و توقف اعدامها در ایران را در دستور کار خود بگذارند.»
گلی کوهکن، زن ۲۵ ساله بلوچ بدون مدارک هویتی که در زندان مرکزی گرگان نگهداری میشود، در اردیبهشت ۱۳۹۷، زمانی که ۱۸ سال داشت، به اتهام مشارکت در قتل همسرش بازداشت و به قصاص محکوم شد.
یک منبع مطلع به سازمان حقوق بشر ایران گفت: «گلی در ۱۲ سالگی مجبور به ازدواج با پسرخالهاش شد. یک سال بعد، بدون مراقبت پزشکی در خانه فرزند به دنیا آورد. او در دوران بارداری مجبور به انجام کارهای سنگین مزرعه و خانه بود و بهطور مداوم توسط همسرش مورد خشونت جسمی قرار میگرفت. همسرش او را از خانواده و دوستانش جدا کرده بود. هر بار که تلاش میکرد فرار کند، به دلیل بیشناسنامگی و محدودیتهای اجتماعی موفق نمیشد. یکبار که به خانه پدرش گریخت، پدرش به او گفت که دخترم را با لباس سفید دادم، با کفن برمیگردد.»
این منبع افزود: «روز قتل، همسرش در حال کتک زدن گلی و پسر خردسالشان بود. او که درمانده و بیپناه بود، با پسرعمه همسرش به نام محمد آبیل تماس گرفت. وقتی او رسید، درگیری رخ داد و همسر گلی بهطور غیرعمدی کشته شد. گلی با اورژانس تماس گرفت و همه چیز را به مقامات گفت. هر دو بازداشت و به قصاص محکوم شدند.»
در بازجوییها، گلی که نه وکیل داشت و نه آگاهی از حقوق خود، تحت فشار روانی و تهدید، مسئولیت کامل قتل را پذیرفت. این اعتراف بعداً مبنای صدور حکم اعدام برای هر دو شد، بیآنکه شرایط خشونت خانگی یا موقعیت خاص او در دادگاه بهدرستی بررسی شود.
«خانوادهاش از زمان بازداشت کاملاً او را رها کردهاند. طی این سالها، گلی خواندن و نوشتن و همچنین مهارتهایی مثل قالیبافی، چرمدوزی و معرقکاری را آموخته و از آنها برای کسب درآمد و جبران خلأ عاطفی در زندگیاش استفاده کرده است. در موارد معدودی که توانسته پسرش را ببیند، این ملاقاتها با کمک مسئولان زندان انجام شده است. پس از هفت سال، خانواده همسرش پذیرفتهاند در صورت پرداخت ۱۰ میلیارد تومان دیه و ترک همیشگی گرگان، از اجرای حکم صرفنظر کنند.»
ایران بیشترین تعداد اعدام زنان در جهان را دارد. در سال ۲۰۲۴، دستکم ۳۱ زن به اتهامات مرتبط با مواد مخدر، قتل و امنیتی اعدام شدند؛ رقمی که بالاترین تعداد ثبتشده در بیش از ۱۵ سال اخیر است. تاکنون نیز دستکم ۳۷ زن در ده ماه نخست سال ۲۰۲۵ اعدام شدهاند.
در ژانویه ۲۰۲۵، سازمان حقوق بشر ایران گزارشی با عنوان «زنان و مجازات اعدام در ایران: دریچهای به آسیبشناسی جنسیتی مجازات مرگ» منتشر کرد که به بررسی وضعیت زنان مانند گلی کوهکن که با مجازات اعدام روبهرو هستند میپردازد و بر قوانین تبعیضآمیز و عوامل اجتماعی که به رنج آنها دامن میزند، تأکید دارد.
در ایران، افراد متهم به «قتل عمد» فارغ از قصد و شرایط ارتکاب، به دلیل نبود درجهبندی در قانون، به قصاص محکوم میشوند. پس از اثبات اتهام، خانواده مقتول باید بین قصاص، دیه یا بخشش یکی را انتخاب کنند.
نکته مهم این است که هرچند مبلغ پایهای هر سال توسط قوه قضاییه تعیین میشود، اما هیچ سقف قانونی برای میزان دیهٔ درخواستی وجود ندارد. سازمان حقوق بشر ایران موارد متعددی ثبت کرده که در آنها متهمان به دلیل ناتوانی در پرداخت دیه اعدام شدهاند. در صورتی که خانواده مقتول اجرای حکم را انتخاب کنند، نه تنها تشویق به حضور در اعدام میشوند، بلکه میتوانند خود اجرای حکم را انجام دهند.
طبق گزارش سالانه مجازات اعدام سازمان حقوق بشر ایران در سال ۲۰۲۴، دستکم ۴۱۹ نفر، شامل یک کودکمجرم و ۱۹ زن، به دلیل اتهام قتل اعدام شدند که بالاترین رقم اعدامهای قصاص از سال ۲۰۱۰ تاکنون است. تنها ۱۲ درصد این اعدامها توسط منابع رسمی اعلام شد. این سازمان در سال ۲۰۲۴ دستکم ۶۴۹ مورد گذشت یا پرداخت دیه به جای اجرای حکم قصاص را ثبت کرده است.