گزارش سال ۲۰۲۳: اعدام‌ها به اتهام قتل

از آن‌جایی که قتل به‌طور خاص تحت قوانین قصاص مجازات می‌شود، قانون مجازات اسلامی به‌صراحت بیان نمی‌کند که مجازات محکومان به اتهام قتل، اعدام است، بلکه آن‌ها به قصاص یا «تلافی از همان نوع جرم ارتکابی» محکوم می‌شوند. قانون عملاً مسئولیت اعدام برای قتل را بر شانه‌ خانواده یا بستگان قربانی می‌اندازد. احکام اعدام قصاص برای کودک-مجرمان نیز صادر می‌شود، زیرا طبق شریعت اسلام، سن مسئولیت کیفری دختران ۹ سال و برای پسران ۱۵ سال قمری است. علاوه‌بر این، احکام مجازات اعدام عموماً به‌صورت تبعیض‌آمیزی براساس جنسیت، قومیت و مذهب صادر می‌شود.[1]

علاوه‌بر نابرابری شهروندان در مقابل این قانون، گزارش‌های بی‌شماری از نقض رویه عادلانه قضایی در پرونده‌های قصاص وجود دارد. به‌عنوان مثال، می‌توان به استفاده از شکنجه برای اخذ اعتراف و محاکمه‌های شتاب‌زده، بدون صرف زمان کافی برای انجام تحقیقات مستقل درمورد شواهد و وکیل ناکارآمد اشاره کرد.

حقایقی درباره اعدام‌های قصاص در سال ۲۰۲۳

• ۲۸۲ اعدام به‌دلیل اتهام قتل برپایه قانون قصاص انجام شد (این اعدام‌ها در سال ۲۰۲۲ میلادی ۲۸۸ مورد و در سال ۲۰۲۱ میلادی ۱۸۳ مورد بودند)
• این رقم در رده دوم بالاترین آمار سالانه اعدام به قصاص از سال ۲۰۱۰ تاکنون قرار دارد
• ۵۸ مورد اعدام به قصاص توسط منابع رسمی اعلام شدند (۲۰درصد)
• دست‌کم ۲ کودک-مجرم (کسانی که در زمان وقوع جرم کمتر از ۱۸ سال سن داشتند) درمیان اعدام‌شدگان بودند و یکی از آن‌ها در زمان اعدام ۱۷ساله بود
• ۱۵ نفر از کسانی که به اتهام قتل اعدام شدند، زن بودند (۶۸درصد از کل زنان اعدام‌شده)
• ۶۳ مورد از احکام اعدام به قصاص در زندان‌های استان البرز اجرا شدند

اعدام‌شدگان با اتهام قتل در سال ۲۰۲۳

۲۸۲ اعدام قصاص در سال ۲۰۲۳، شامل موارد مختلفی، ازجمله دو معترض (صفحات ۶۰ و ۶۱)، است که در تمامی آن‌ها متهمان از حقوق خود در رابطه با روند قضایی و دادرسی عادلانه محکوم بوده‌اند. برای جزئیات بیشتر درباره اعدام کودک-مجرمان و زنان به بخش «دسته‌بندی اعدام‌ها» در صفحات ۹۳ تا ۱۰۳ همین گزارش مراجعه کنید.

حامد موسوی

حامد موسوی ۱۹ ساله بود که به جرم قتل تصادفی همسرش دستگیر شد. وقتی اسلحه شکاری را به‌سمت همسرش گرفته بود، فکر می‌کرد تفنگ خالی است و گلوله‌ای در آن نیست. او بارها اعلام کرده بود: «من عاشق همسرم بودم؛ این یک شوخی بود و هرگز نمی‌خواستم همسرم را این‌گونه از دست بدهم.» او در تاریخ ۱۴ اردیبهشت ۱۴۰۲ از بند جوانان منتقل و در زندان مرکزی اردبیل اعدام شد.[2]

سعید نجفی

سعید نجفی در سال ۱۳۹۷ به اتهام قتل دستگیر شد و مدت چهار ماه در بازداشتگاه پلیس آگاهی تحت شکنجه و بازجویی قرار گرفت. یک منبع مطلع به سازمان حقوق بشر ایران گفت: «او گفته بود که زیر شکنجه مأموران آگاهی اعتراف کرده و در زندان به‌خاطر شکنجه‌ها، مدت‌ها تحت درمان پزشک بود.» سعید ۲۸ ساله بود که در ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۲ در زندان مرکزی کرمانشاه اعدام شد.[3]

هیمن مصطفایی

هیمن مصطفایی، مرد ۳۳ساله کُرد، در سال ۱۳۹۱ دستگیر شد و ماه‌ها تحت شکنجه‌های شدید قرار گرفت تا به قتل یک مأمور سپاه پاسداران اعتراف کند. او پیش‌تر در سال ۱۳۹۶  هم برای اجرای حکم به سلول انفرادی منتقل شد که با اعتراض فعالان مدنی و موافقت خانواده مقتول، به بند خود بازگشته بود. هیمن ۳۱ خرداد ۱۴۰۲ در زندان مرکزی سنندج اعدام شد.[4]

مهدی بابلی بَهمَئی

مهدی بابلی بهمئی به دلیل فوت ناشی از تصادف رانندگی دستگیر و به قصاص محکوم شد. او دهم مردادماه ۱۴۰۲ در زندان سپیدار اهواز اعدام شد.[5]

شورش مروتی

شورش (غلامرضا) مروتی به‌اتهام قتلی که در جریان یک سرقت مسلحانه در سال ۱۳۸۸ انجام شده بود، دستگیر و به قصاص محکوم شد. او در جریان ناآرامی‌های زندان سقز در زمان شروع همه‌گیری کووید-۱۹ در سال ۱۳۹۹، از زندان فرار کرده بود. پس‌از دستگیری مجدد، شورش ماه‌ها در بازداشتگاه اطلاعات سنندج تحت شکنجه‌هایی قرار گرفت که آثار آن در زمان اعدامش در زندان مرکزی سنندج در  ۳۱ مرداد ۱۴۰۲ هنوز بر روی بدنش مشهود بود.[6]

اعدام‌های قصاص از سال ۲۰۱۰

بر اساس داده‌هایی که سازمان حقوق بشر ایران جمع‌آوری کرده است، بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۳ دست‌کم ۲۴۳۱ اعدام قصاص انجام شده است. نمودار زیر روند اعدام‌های قصاص در طول این دوره را نشان می‌دهد.

تعداد اعدام‌های قصاص که بین سال‌های ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۲ نسبتاً کم بود، در سال ۲۰۱۳ در حد چشمگیری افزایش یافت و از آن زمان تاکنون در سطح بالایی باقی مانده است. این موضوع همزمان با افزایش انتقادهای بین‌المللی به اعدام‌های مرتبط با مواد مخدر در ایران است. در سال ۲۰۲۳ دست‌کم ۲۸۲ نفر برای قصاص نفس اعدام شدند.

تخلیه و تعطیلی زندان رجایی‌شهر

زندان رجایی‌شهر که پیش‌تر به نام زندان گوهردشت شناخته می‌شد، نه‌تنها محل اجرای هزاران اعدام سیاسی در دهه خونین ۱۳۶۰ و پس از آن بود، بلکه به‌طور مشخص، طی هشت سال اخیر، پایتخت قصاص در ایران محسوب می‌شد. غلامحسین محسنی اژه‌ای، رئیس قوه قضاییه جمهوری اسلامی،  در فروردین‌ماه ۱۴۰۲ از برنامه تعطیلی این زندان خبر داد و تخلیه آن در تیرماه آغاز شد. به گفته منابع مطلع سازمان حقوق بشر ایران، «مقامات زندان اوایل تیر بدون ذکر نام خریدار به زندانیان خبر دادند که زندان به مبلغ ۱۰هزار میلیارد تومان به فروش رفته و به‌زودی تخلیه می‌شود». این تعطیلی بخشی از تلاش‌های عامدانه و سیستماتیک مقام‌های جمهوری اسلامی برای پاک‌کردن تمامی آثار جنایاتی است که در طول سال‌های بر مسند قدرت بودنشان در زندان مرتکب شده‌اند، به‌ویژه کشتار سال ۱۳۶۷ در این زندان. این تعطیلی و تخریب قریب‌الوقوع پس از آن صورت گرفت که دادگاهی در سوئد حمید نوری را به‌دلیل مشارکت در کشتار سال ۱۳۶۷ زندانیان سیاسی در زندان گوهردشت به حبس ابد محکوم کرد.[7] آخرین اعدام‌ها در این زندان در تاریخ ۲۱ تیرماه ۱۴۰۲ انجام شد.[8] پس از تعطیلی آن، اکثر زندانیان به زندان قزل‌حصار فرستاده و اعدام‌های منطقه تهران/البرز نیز به ندامتگاه کرج و زندان قزل‌حصار منتقل شدند. این درحالی است که زندان قزل‌حصار که آن هم قرار است تعطیل شود، مکان اجرای بیشترین تعداد اعدام‌ها (۸۵ مورد) در سال ۲۰۲۳ بوده است. بیشترین تعداد اعدام‌های قصاص سال ۲۰۲۳ در استان‌های البرز/تهران انجام شد (۳۵ مورد در زندان قزل‌حصار، ۲۱ مورد در زندان رجایی‌شهر و ۷ اعدام در ندامتگاه کرج).

خون‌بها (دیه) یا بخشش به‌جای مجازات مرگ در پرونده‌های قصاص نفس

براساس قانون مجازات اسلامی، قتل با قصاص نفس مجازات می‌شود. بنابر این قانون، بستگان درجه اول قربانی می‌توانند خواستار حکم مجازات مرگ برای قاتل شوند؛ اما آن‌ها همچنین می‌توانند به‌جای قصاص، دیه (خون‌بها) طلب کنند یا اینکه او را بدون گرفتن دیه، ببخشند. رئیس قوه قضاییه براساس تورم و سایر ملاحظات، سالانه مبلغی را برای دیه تعیین می‌کند، اما خانواده قربانی می‌توانند مبلغ مورد نظر خودشان را تعیین کنند. آن‌ها می‌توانند رقمی کمتر یا بیشتر از مبلغ اعلام‌شده ازسوی قوه قضاییه مطالبه کنند، اما اساساً هیچ سقفی برای آن تعیین نشده است. دیه امسال (سال ۱۴۰۲ شمسی) که در اسفند ۱۴۰۱ مشخص شد، برای یک مرد مسلمان ۹۰۰میلیون تومان و برای یک زن مسلمان ۴۵۰ میلیون تومان در نظر گرفته شده است.[9]البته مبلغ درخواستی خانواده‌ها معمولاً بیشتر از رقم تعیین‌شده است، درحالی‌که حتی مبلغ تعیین‌شده نیز بالاتر از توان اکثر خانواده‌های محکومان به اعدام است.

سازمان حقوق بشر ایران از سال ۲۰۱۵ گزارش‌های مربوط به بخشش زندانیان محکوم به قصاص نفس را جمع‌آوری کرده است. براساس گزارش‌های گردآوری‌شده در ۹ سال گذشته، تعداد خانواده‌های قربانیان قتل که بخشش یا گرفتن دیه را انتخاب کرده‌اند، بیشتر از خانواده‌هایی بوده است که اجرای مجازات اعدام را برای محکومان قتل برگزیده‌اند.

در بخش بعدی، صرف‌نظر از این‌که مطالبه دیه نیز در کار بوده باشد یا خیر، به‌منظور سهولت، از واژه «بخشش» استفاده خواهیم کرد.

بخشش در فاصله سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳

مانند تعداد اعدام‌ها، همه موارد بخشش نیز در رسانه‌های ایران گزارش نمی‌شوند. سازمان حقوق بشر ایران بر اساس گزارش‌های رسانه‌های ایرانی و در مواردی از طریق شبکه خود در داخل ایران، ۸۵۷ مورد بخشش را در سال ۲۰۲۳ شناسایی کرده است، درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۲ میلادی ۶۲۴ مورد، در سال ۲۰۲۱ میلادی ۷۰۵ مورد، در سال ۲۰۲۰، ۶۶۲ مورد بوده است.

مانند شش سال گذشته، در سال ۲۰۲۳ نیز تعداد موارد بخشش از اعدام‌های قصاص بیشتر بود. البته گمان می‌رود که تعداد واقعی، هم درمورد اجرای احکام اعدام قصاص و هم درمورد بخشودگی بیشتر از این باشد. براساس برآورد سازمان حقوق بشر ایران، ممکن است تعداد موارد بخشش، چندین برابر ارقام ارائه‌شده در اینجا باشد.

روند فزاینده بخشش در ایران با نظرسنجی‌ انجام‌شده به‌سفارش سازمان حقوق بشر ایران و «ائتلاف جهانی علیه مجازات مرگ» (WCADP) در شهریور ۱۳۹۹ (سپتامبر ۲۰۲۰) رابطه مستقیمی را نشان می‌دهد. این نظرسنجی نشان داد اکثریت مردم ایران مجازات‌های جایگزین را به مجازات اعدام برای مرتکبان قتل عمد ترجیح می‌دهند.[10] مقام‌های ایرانی ادعا می‌کنند که قصاص نفس حق شاکی (خانواده/بستگان درجه اول قربانی) است و اکثر اعدام‌های قصاص به درخواست شاکی انجام می‌شود. با‌این‌حال، وقتی در نظرسنجی مذکور از شرکت‌کنندگان درمورد مجازات ترجیحی‌ آن‌ها درصورت قتل یکی از بستگان نزدیکشان سؤال شد، تنها ٪۲۱.۵ از پاسخ‌دهندگان قصاص نفس را انتخاب کردند، درحالی‌که بیش از ٪۵۰ مجازات‌های جایگزین مانند حبس را ترجیح دادند.

مقایسه تعداد احکام اعدام قصاص اجراشده و موارد بخشش در سال ۲۰۲۳.

قصاص نفس و بخشش: تفکیک ماهانه

نمودار بالا تفکیک ماهانه احکام اعدام قصاص اجراشده را در مقایسه با موارد بخشش نشان می‌دهد. تعداد موارد بخشش در طول سال، از تعداد اعدام‌های قصاص بیشتر است.

قصاص نفس و بخشش: توزیع جغرافیایی

سازمان حقوق بشر ایران در سال ۲۰۲۳ موارد بخشش را در تمام ۳۱ استان ایران ثبت کرده است. در مقایسه، مجازات اعدام قصاص تنها در ۲۶ استان گزارش شده است. تعداد اعدام‌های قصاص تنها در ۴ استان از موارد بخشش بیشتر و در یک استان هم تعداد این‌دو برابر بود.

تعداد اعدام‌های قصاص در سال ۲۰۲۳ تنها در ۴ استان بالاتر از تعداد موارد بخشش‌ بود و به‌جز یک استان که در آن تعداد این‌دو برابر بود، در بقیه استان‌ها، تعداد بخشش‌‌ها بیشتر بود. تعداد موارد بخشش در خوزستان حدود ۲۲ برابر تعداد اجرای قصاص نفس بوده است.

پانوشت‌ها

[1] صفحات ۳۴-۳۳ این گزارش را ببینید.

[2] https://iranhr.net/fa/articles/5860/

[3] https://iranhr.net/fa/articles/5936/

[4] https://iranhr.net/fa/articles/6009/

[5] https://iranhr.net/fa/articles/6119/

[6] https://iranhr.net/fa/articles/6163/

[7] https://iranhr.net/fa/articles/6130/

[8] دست‌کم یک زن، فاطمه یوسف‌آبادی، و دو مرد با هویت نامشخص روز ۲۱ تیر ۱۴۰۲ در این زندان اعدام شدند.

[9] https://www.irna.ir/news/85058599/

[10] https://iranhr.net/fa/articles/4458/